Wijkenquêtes geven inzicht in beleving van bewoners

Het Team Erfgoed van de gemeente heeft de afgelopen twee jaar enquêtes gehouden onder bewoners van de Rosmolenbuurt in Zaandam, Zaanstad Noord (Krommenie, West-Knollendam, Wormerveer en Assendelft Noord) en Oud Koog . Het doel was steeds om er achter te komen wat bewoners waarderen aan hun wijk, buurt en straten.

De uitkomsten van deze enquêtes worden door het team gebruikt bij haar advisering bij gebiedsontwikkelingen. In tegenstelling tot vroeger zijn het niet meer alleen de professionals die bepalen wat erfgoed is. Bewoners en gebruikers kennen immers ook waarden toe aan hun omgeving. In de debatten die Vereniging Zaans Erfgoed en Architectuurplatform Babel in november 2019 hielden over de sociale woningbouwijken uit de periode 1900 - 1945 kreeg de wijze waarop bewoners hun woonomgeving waarderen ruime aandacht. Eén van de aanbevelingen die daaruit voortvloeide was ‘om gebruikers en zeker bewoners een positie te geven in het proces om te komen tot cultuurhistorische waardebepaling'.

Beleving

Waarden bestaan niet alleen uit een uiterlijke verschijningsvorm, maar ook uit beleving. Gebruikmaken van de kennis en waardering van de inwoners ligt in het verlengde van het Verdrag van Faro. Dit is een verdrag dat de Raad van Europa in 2005 vaststelde en waarvan de inmiddels demissionaire staatssecretaris van Cultuur in 2019 aangaf het te willen ratificeren. Bij het verdrag van Faro ligt de focus niet zozeer op het behoud van erfgoed, maar op de sociale waarden daarvan - om de rol die erfgoed speelt in identificatie, betrokkenheid bij de eigen woonomgeving en sociale cohesie.

Erfgoed wordt hierbij bekeken vanuit het perspectief van de burger. Denk daarbij in Zaanstad bijvoorbeeld aan projecten als de Fronik buurtboerderij, het beheer van de tuin in het Rosariumpark, de programmering van de kerk in Krommeniedijk of het onderzoek naar en de lezingen en excursies over de identiteit en geschiedenis van het eigen dorp dat de historische verenigingen doen.

Bewustwording

Bewoners die bij de opmaat naar de enquête over de Rosmolenbuurt – wat diende als een pilot - meedachten over de formulering van de enquêtevragen, ontdekten dat zij zich door de beantwoording van de vragen meer bewust werden van waarom zij hun wijk zo waarderen. Tegelijk wordt ook duidelijk hoe verschillend de waardering onder de inwoners van de Rosmolenbuurt is en welke perspectieven er bestaan op de identiteit van een dorp of wijk.

Aanleiding

De aanleiding voor de drie enquêtes was verschillend. Bij de Rosmolenwijk en Oud Koog was een grootschalige transformatie van de wijk de aanleiding; in Zaanstad Noord is het de uitvoering van de strategienota. In dat laatste geval ging het in feite over vier verschillende kernen, want met een abstract begrip als Zaanstad Noord kunnen de bewoners zich niet identificeren. In Oud Koog was de renovatie en sloop van woningen in de Bloemwijk door Parteon de aanleiding.

Uitzoomend blijkt er in Oud Koog veel waardering te zijn voor de industriële bebouwing, al zouden veel bewoners vanwege verkeers- en stankoverlast hier graag nieuwe functies in zien. In de Rosmolenbuurt is veel waardering voor de grote diversiteit aan bewoners (al geldt dat ook weer niet voor iedereen); wat men er mist is groen. Er zijn ook overeenkomsten in de uitkomsten van de verschillende enquêtes. Bewoners hebben graag veel groen in hun straat en de Zaanse houtbouw is het meest populair als het om de architectuur gaat. De naoorlogse wijken scoren niet hoog.

Verborgen juweeltjes

Wat vooral opvalt is de waardering voor elementen in de wijk die alleen de bewoners kennen omdat zij er nu eenmaal veel doorheen fietsen en wandelen. Zo noemt een bewoner van de Ruimtevaartwijk in Krommenie het doorzicht naar het landschap vanaf de brug tussen de Zilverschoonstraat en de Ruimtevaartlaan. In de De Ruyterstraat in Oud Koog is de viering van Sint Maarten een belangrijk ritueel. Wat ook opvalt zijn de wandelingen die bewoners regelmatig maken door hun buurt en daarin de sterke samenhang tussen dorp en landschap waarderen, vooral in Krommenie, Assendelft en Wormerveer.

De winkelcentra zijn in alle dorpen de belangrijkste en vaak ook een gekoesterde bestemming, ongeacht of het een historisch centrum is of een met veel parkeerplekken ingerichte ruimte tussen twee woongebouwen in de Rosmolenbuurt. U vindt de links naar de drie rapporten in de aanhef van dit artikel.