Ook Zaanse archeologische vondsten in jaarlijkse kroniek

Elk jaar brengt de provincie de archeologische kroniek van Noord-Holland uit. In de nieuwste uitgave staan foto’s en verhalen van alle archeologische ontdekkingen en vondsten die in 2022 zijn gedaan, en Zaanstad ontbreekt niet.

De prehistorische kreekrug aan de Noorderweg in Assendelft is een beschermd gemeentelijk archeologisch monument en één van de vindplaatsen. Er zijn een waterberging en een bouwweg met daarnaast een sloot aangelegd voor de ontsluiting en ontwatering van de in aanbouw zijnde woonwijk Kreekrijk. De kreekrug is nog zichtbaar als een dichtgeslibde geul met aan weerszijden oeverwallen. Op oeverwallen elders in Assendelft en Krommenie zijn overblijfselen van bewoning uit de IJzertijd en Romeinse tijd gevonden.gevonden.

Midden IJzertijd

Archeologisch onderzoeksbureau Argo groef in juni 2022 proefsleuven over de kreekrug en deed boringen rond de kreekrug om de precieze ligging van de kreekrug vast te stellen. Daarbij is aardewerk uit de Midden IJzertijd gevonden, wat vrij zeldzaam is in de Zaanstreek. De ligging en vorm van de waterberging zullen naar aanleiding van het proefsleuvenonderzoek worden aangepast, zodat de kreekrug niet beschadigd wordt en de oeverwal beter in het landschap zichtbaar zal zijn.

Ten westen van het dorpslint van Assendelft is langs de Kaaik een fietspad aangelegd. De Kaaik is een uit de Middeleeuwen stammende dijksloot. Het gebied rond de Kaaik was altijd vrij drassig en vormde in de IJzertijd en Romeinse tijd de oostgrens van de bewoning in Assendelft. De vraag was of ook ten oosten van de Kaaik gewoond werd. In een in het veen ingesneden en dichtgeslibde prehistorische kreek vonden archeologen drie paalkuilen en uit één daarvan kwam een Pingsdorf

-scherf uit de periode 900 - 1200. De palen vormen geen duidelijke structuur, maar wijzen wel op middeleeuwse activiteiten in dat deel van Assendelft.

Het Eiland

Op 14 juni 2022 heeft Hollandia Archeologen in opdracht van Woningstichting Rochdale een inventariserend veldonderzoek uitgevoerd aan de Badhuisweg 1-3 in Zaandam, vanwege de sloop van het leegstaande kantoorpand van Rochdale ten behoeve van woningbouw. Daarbij was duidelijk de zaagsellaag in de bodem te zien op de plek van de verdwenen houtzaagmolen De Bakker.

Deze in 1649 gebouwde, achtkantige bovenkruier was een zogenoemde ‘sommerzager’, een molen die de zware balken, huidplanken en dekplanken voor de Zaanse scheepsbouw zaagde. Sommerzagers waren de grootste en zwaarste houtzaagmolens van die tijd. Hij brandde in 1787 af, werd datzelfde jaar herbouwd en in 1872 verplaatst naar Deinum in Friesland. Daar werd de molen in 1925 gesloopt. Het dikke pakket zaagsel dat te zien was getuigt nog immer van 300 jaar houtzagen op deze plek.

In de proefsleuf werd onder een 40 tot 50 centimeter dikke bouwvoor en een flink pakket bouwzand uit de tijd van de bouw van het huidige kantoorpand in 1963 een opeenstapeling van verschillende ophogingslagen gevonden. In twee sporen lag dateerbaar vondstmateriaal, waaronder aardewerk, glas, pijpaarde en bouwmateriaal, afkomstig uit de periode tussen het tweede kwart en het einde van de achttiende eeuw het einde van de zeventiende en het begin van de achttiende eeuw.

Rozengracht

Een archeologisch vooronderzoek aan de Rozengracht 27-41 kwam naar voren dat de bewoning langs de Rozengracht pas in de tweede helft van de zeventiende eeuw ontstond. Historische kaarten laten zien dat het gebied in ieder geval sinds 1811 - 1832 gedeeltelijk bebouwd was. Het veldonderzoek wees uit dat op het terrein een oude ophooglaag uit de Nieuwe Tijd ligt en ook is er sprake van

een stevige, veraarde top van het veen, waar mogelijk in de beginfase van de nederzetting Zaandam - vanaf de Late Middeleeuwen - gewoond is. Dat vraagt om vervolgonderzoek.

Kelders

In het verlengde van het Hazenpad, tussen de Zeemanstraat en de Vinkenstraat, was de bouw van woningen eveneens de drijfveer voor archeologisch onderzoek. Daar stond in de zeventiende en achttiende eeuw touwslagerij De Witte Olifant, die touwwerk leverde aan de tientallen scheepswerven langs de Zaan en de Voorzaan. Aan de kant van de Zeemanstraat vonden de archeologen funderingen van huizen uit de zeventiende en achttiende eeuw. Bijzonder waren de vele kelders die bij de panden hoorden: wel vijf werden er blootgelegd.

Het speelgoedtreefje.

Mogelijk hebben een paar van die kelders met de touwslagerij te maken. Eéntje was gevuld met scherven aardewerk, glas en andere vondsten uit de periode 1600 - 1800, wat veel informatie oplevert over het leven van de gewone man in Zaandam in die tijd.

Speelgoed

Bijzonder aardige vondsten zijn een speelgoedtreefje van messing uit de zeventiende eeuw en een fragment van een groot kelkglas met slingerversiering in de stam. Een treef is een rekje dat op het vuur stond en waarop een kookpot werd gezet. Uit een paalkuil kwam een gave, witte faience zalfpot uit de periode 1650 - 1800.

Aan het einde van het Hazenpad is de fundering van een groot gebouw opgegraven. Uit historisch onderzoek was al bekend dat dit pand bij de touwslagerij hoorde. Eén van de kelders aan de Zeemanstraat was in perfecte staat, compleet met een halfrond gewelf en een stortkoker. Waarschijnlijk was het een waterkelder, voor de opslag van regenwater. Er was immers geen waterleiding in die tijd.

De uitgegraven waterkelder.

Voor de nieuwbouw zou deze fraaie kelder worden gesloopt. Daarom is, op initiatief van Argo en na bemiddeling van de gemeente en met steun van bouwer Heijligers restauratieaannemer Bart Nieuwenhuijs uit Westzaan ingeschakeld. Hij kon de kelder in zijn geheel uit de grond takelen en in veiligheid brengen in de opslag van de Zaanse Schans, in de voormalige Zaanse Zakkenhandel aan de Diederik Sonoyweg. Te zijner tijd kan deze kelder bij een woning op de Schans of bij een restauratie elders in de Zaanstreek worden ingegraven. Ook werd een waterput die was afgedekt met een oude pelsteen uit een molen gevonden. Deze steen is eveneens door Bart Nieuwenhuijs in veiligheid gebracht.

Zuiddijk

Hollandia Archeologen kwam in actie op de Zuiddijk 72-74 in Zaandam vanwege de sloop van een voormalig café en een winkel voor woningbouw. De natuurlijke bodemopbouw daaronder bevat oudere funderingsresten en een opstapeling van verschillende kleilagen met veen en kleibandjes die op een donkergrijze zandlaag liggen. Tussen deze kleilagen en een zandlaag zijn houtresten gevonden, waaronder een plank. Als de bouwplannen doorgaan zal een vervolgonderzoek uitgevoerd moeten worden

De archeologische kroniek 2022 is zowel digitaal

als gedrukt beschikbaar. Bestellen kan door een mail te sturen naar [email protected] (de kroniek wordt dan gratis opgestuurd) of opn te halen bij de balie van Huis van Hilde in Castricum.